आपण सगळेच स्वतःशी खोटं बोलतो का? | Psychological Reality

हा दैनंदिन निर्णयांवरील विचारलेख आहे. तो सर्वांच्या मनाची एकच कारणमीमांसा मांडत नाही किंवा मानसिक आरोग्याबद्दल निदान करत नाही.

“वेळच मिळाला नाही” हे वाक्य आपण कधी बोलतो? खरोखर अनेक कामं एकत्र आली असू शकतात. कधी काम कुठून सुरू करायचं तेच कळत नसतं. तर कधी ते काम आपल्याला करायचंच नसतं, पण तसं स्पष्ट सांगणं अवघड वाटतं.

एकच वाक्य वेगवेगळ्या परिस्थितीत वापरलं जात असल्यामुळे स्वतःला लगेच खोटारडं ठरवण्यापेक्षा नेमकं काय घडलं ते पाहणं उपयोगाचं ठरू शकतं.

घटना आणि तिचा अर्थ वेगळा करा

काल्पनिक उदाहरणात, मयूरने मित्राला अर्ज वाचून देण्याचं वचन दिलं. दोन दिवस ते काम झालं नाही. मित्राने विचारल्यावर मयूर म्हणाला, “खूप काम होतं.”

तो दिवस खरोखर व्यस्त होता. पण मयूरला त्या अर्जावर नेमका अभिप्राय कसा द्यावा हेही समजत नव्हतं. हा भाग त्याने मित्राला सांगितला नव्हता.

घटना अशी होती: वचन दिलं आणि पूर्ण केलं नाही. त्याचा अर्थ “मी वाईट मित्र आहे” किंवा “मित्र फार अपेक्षा ठेवतो” असा एकच नव्हता. वचन देताना स्वतःला येतं का आणि वेळ आहे का, हे न तपासणं हा सुधारता येण्यासारखा मुद्दा होता.

स्वतःला विचारण्यासाठी तीन प्रश्न

पहिला प्रश्न: मी नेमकं काय केलं किंवा काय केलं नाही? यात शक्य तितकी ठोस घटना लिहा. दुसऱ्याच्या मनात काय होतं याचा अंदाज त्यात मिसळू नका.

दुसरा प्रश्न: कोणती अडचण माझ्या हातात होती आणि कोणती नव्हती? वेळ अचानक कमी झाला असेल, तर तोही भाग महत्त्वाचा आहे. अडचण सांगण्याऐवजी शांत राहिलो असेन, तर तेही नोंदवता येतं.

तिसरा प्रश्न: आता कोणतं छोटे पाऊल उपयोगी पडेल? चुकीचं वचन मागे घेणं, नवी वेळ ठरवणं किंवा दुसऱ्या व्यक्तीकडे मदत मागणं हे पर्याय असू शकतात.

प्रामाणिकपणा म्हणजे स्वतःवर कठोर निकाल नाही

आपला निर्णय चुकला हे मान्य करताना स्वतःबद्दल प्रत्येक नकारात्मक गोष्ट खरी आहे असं समजण्याची गरज नाही. उलट, मोठे शिक्के लावले की बदलण्याजोगं नेमकं काम अस्पष्ट होतं.

मयूरने मित्राला पुढचा संदेश केला: “वेळ कमी होता, पण अर्ज कसा पाहायचा हेही मला नीट कळत नव्हतं. आधी सांगायला हवं होतं. मी तुला सामान्य वाचक म्हणून सूचना देऊ शकतो; तज्ज्ञ अभिप्राय देऊ शकणार नाही.”

या उत्तरात त्याने स्वतःला निर्दोष ठरवलं नाही. स्वतःला येणाऱ्या गोष्टींची मर्यादा स्पष्ट केली.

निष्कर्षाऐवजी पुढची नोंद

आपण सगळे नेहमी स्वतःला फसवतो, असा या लेखाचा दावा नाही. एखाद्या प्रसंगात आपलं स्पष्टीकरण अपुरं आहे का, हा लहान प्रश्न विचारता येतो.

आज एखादं काम मनात अडलं असेल, तर घटनांची छोटी नोंद करून पाहा. समोरच्याला काय सांगितलं, प्रत्यक्ष काय झालं आणि आता काय कळवायचं आहे, एवढे तीन भाग पुरेसे आहेत. आपल्याबद्दल मोठा निर्णय घेण्याआधी त्या एका गोष्टीबद्दल स्पष्टपणे बोलण्याची संधी मिळू शकते.